خبرگزاری حوزه | سید مصطفی سیدالحسینی، مستندساز، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه با اشاره به جایگاه سینمای مستند در روایت تاریخ معاصر ایران اظهار کرد: مستند، بیش از هر قالب دیگری توانایی ثبت واقعیت و انتقال تجربههای تاریخی را دارد و به همین دلیل میتواند نقش مهمی در حفظ حافظه فرهنگی و هویتی جامعه ایفا کند. با این حال، تولید مستند بهویژه در حوزه دفاع مقدس با دشواریهای فراوانی همراه است. برخلاف تصور برخی افراد که گمان میکنند در این زمینه آثار فراوانی تولید شده و دیگر سوژهای برای پرداخت وجود ندارد، هنوز روایتهای بسیاری از آن دوران ثبت نشده و شخصیتهای متعددی هستند که با وجود نقش تاثیرگذارشان در دفاع از کشور، کمتر در قاب دوربین مستندسازان قرار گرفتهاند. همین نگاه سبب میشود گاهی مستندسازان برای تصویب طرحها و آغاز تولید آثار تازه با موانعی روبهرو شوند، در حالی که هرچه زمان میگذرد، ضرورت ثبت این خاطرات بیش از گذشته احساس میشود.
وی افزود: یکی از مهمترین چالشهای تولید آثار مستند دفاع مقدس، گذشت زمان است. امروز بیش از چهار دهه از آغاز جنگ تحمیلی میگذرد و طبیعی است که بسیاری از شاهدان عینی آن دوران دیگر در میان ما نباشند یا بخشی از جزئیات حوادث را به خاطر نیاورند. از سوی دیگر، درباره برخی شخصیتها و رخدادهای مهم، تاریخ شفاهی منظمی ثبت نشده و منابع مکتوب نیز بسیار محدود است. در چنین شرایطی، مستندساز ناچار است با صرف زمان فراوان، روایتهای پراکنده را از منابع مختلف گردآوری، با یکدیگر تطبیق و صحتسنجی کند تا در نهایت بتواند تصویری دقیق و قابل استناد از یک واقعه تاریخی ارائه دهد. این فرآیند اگرچه زمانبر است، اما برای حفظ اعتبار یک اثر مستند ضرورتی انکارناپذیر به شمار میآید.
سیدالحسینی با تاکید بر اهمیت پژوهش در تولید آثار مستند گفت: بخش عمده زمان ساخت یک مستند، پیش از آغاز فیلمبرداری سپری میشود. بسیاری تصور میکنند مستندساز تنها دوربین به دست میگیرد و به سراغ سوژه میرود، در حالی که پشت هر اثر موفق، ماهها مطالعه، گفتوگو، بررسی اسناد و تطبیق روایتها قرار دارد. در حوزه دفاع مقدس این اهمیت دوچندان است، زیرا اگر روایتها بدون تحقیق کافی نقل شوند، ممکن است بخشی از حقیقت تاریخی دچار خدشه شود. به همین دلیل تلاش میکنیم تا حد امکان از منابع مختلف استفاده کنیم و روایت نهایی بر پایه پژوهشی مستحکم شکل بگیرد.
وی ادامه داد: یکی دیگر از موضوعاتی که در مستندسازی باید مورد توجه قرار گیرد، نحوه شخصیتپردازی است. گاهی هنگام ساخت مستند درباره شخصیتهای برجسته انقلاب و دفاع مقدس، نوعی محافظهکاری شکل میگیرد و انتظار میرود تنها ابعاد آرمانی آنان به تصویر کشیده شود، اما معتقدم نسل امروز زمانی با یک قهرمان ارتباط برقرار میکند که او را انسانی واقعی، قابل لمس و برخاسته از متن جامعه ببیند. بزرگان دفاع مقدس پیش از آنکه به قهرمانان ملی تبدیل شوند، انسانهایی بودند که با ایمان، اخلاص، مسئولیتپذیری و فداکاری توانستند در شرایط دشوار تصمیمهای بزرگ بگیرند. اگر این واقعیت به درستی روایت شود، اثرگذاری آن بر مخاطب بسیار بیشتر خواهد بود.
این مستندساز با بیان اینکه هنوز ظرفیتهای فراوانی برای تولید آثار مستند در حوزه دفاع مقدس وجود دارد، اظهار کرد: نباید تصور کنیم همه موضوعات این حوزه روایت شدهاند. در شهرهایی مانند خرمشهر، آبادان، سوسنگرد و دیگر مناطق عملیاتی، شخصیتها و حوادث فراوانی وجود دارند که هنوز درباره آنها مستند شاخصی ساخته نشده است. اگر امروز برای ثبت این خاطرات اقدام نکنیم، بخشی از حافظه تاریخی کشور برای همیشه از دست خواهد رفت. به همین دلیل معتقدم حمایت از پژوهشهای میدانی و ثبت تاریخ شفاهی، یکی از مهمترین ضرورتهای امروز سینمای مستند است.
وی در ادامه درباره تازهترین اثر خود با عنوان «ستارههای خرمشهر» گفت: این مجموعه مستند در پنج قسمت برای شبکه مستند سیما تولید شده و تلاش دارد بخشی از تاریخ مقاومت خرمشهر را از زاویهای متفاوت روایت کند. در این مجموعه تنها به معرفی چند شخصیت شناختهشده اکتفا نکردهایم، بلکه کوشیدهایم چهرههایی را معرفی کنیم که سهم بزرگی در مقاومت مردم خرمشهر داشتهاند، اما کمتر درباره آنان سخن گفته شده است. هر قسمت به یکی از این شخصیتها اختصاص دارد و مخاطب علاوه بر آشنایی با زندگی آنان، با نقششان در سازماندهی مقاومت مردمی و دفاع از شهر نیز آشنا میشود.
سیدالحسینی درباره مجموعه مستند «ستارههای خرمشهر» اظهار کرد: این مجموعه در پنج قسمت برای شبکه مستند سیما تولید شده و تلاش کردهایم از زاویهای متفاوت به مقاومت مردم خرمشهر بپردازیم. در این اثر صرفا به روایت چند عملیات یا بیان خاطرات جنگ اکتفا نکردهایم، بلکه محور اصلی کار، معرفی شخصیتهایی است که در شکلگیری مقاومت خرمشهر نقش مهمی داشتند اما در طول سالهای گذشته کمتر درباره آنان سخن گفته شده است. به اعتقاد من اگر قرار باشد تاریخ دفاع مقدس به درستی برای نسل امروز روایت شود، باید علاوه بر فرماندهان شناختهشده، به سراغ نیروها و چهرههایی نیز برویم که هر کدام بخشی از این تاریخ را ساختهاند، اما نامشان کمتر در آثار رسانهای دیده شده است.
وی افزود: در این مجموعه، هر قسمت به یکی از شخصیتهای تاثیرگذار مقاومت خرمشهر اختصاص دارد؛ از شهید محمد جهانآرا گرفته تا شهید فتحالله افشاری، مرحوم خروسی، برادران نورانی و شهید غلامرضا موسوی. وجه مشترک این شخصیتها آن است که هر یک در مقطعی از مقاومت، مسئولیتی مهم بر عهده داشتند، اما سهم آنان در روایتهای تصویری دفاع مقدس کمتر مورد توجه قرار گرفته است. تلاش ما این بود که مخاطب تنها با زندگی شخصی این افراد آشنا نشود، بلکه جایگاه و نقش آنان را در مدیریت مقاومت مردمی و دفاع از خرمشهر نیز بشناسد.
این مستندساز درباره روند پژوهش مجموعه «ستارههای خرمشهر» گفت: شاید مهمترین بخش تولید این اثر، مرحله تحقیق و گردآوری اطلاعات بود. وقتی تصمیم گرفتیم درباره این شخصیتها مستند بسازیم، متوجه شدیم درباره برخی از آنان منابع بسیار محدودی وجود دارد و حتی در مواردی، تاریخ شفاهی منسجمی نیز ثبت نشده است. به همین دلیل ناچار شدیم ساعتهای طولانی با خانوادهها، دوستان، همرزمان و پژوهشگران گفتوگو کنیم و روایتهای مختلف را کنار یکدیگر قرار دهیم تا تصویری دقیق از زندگی و فعالیت آنان به دست آوریم. این پژوهش زمان زیادی از ما گرفت، اما معتقدم اگر این مرحله با دقت انجام نمیشد، اثر نهایی نیز از استحکام لازم برخوردار نبود.
وی ادامه داد: در کنار پژوهش، تلاش کردیم از نظر ساختار تصویری نیز مخاطب با اثری پویا روبهرو شود. استفاده از تصاویر آرشیوی، مصاحبه با شاهدان عینی و بازسازی بخشهایی از وقایع، سه رکن اصلی روایت در این مجموعه هستند. بسیاری از اتفاقات روزهای مقاومت خرمشهر تصویر ثبتشدهای ندارند و اگر قرار بود تنها به آرشیو موجود اکتفا کنیم، بخش مهمی از روایت ناگفته میماند. به همین دلیل بازسازیها بر پایه اسناد و روایتهای معتبر طراحی شد تا ضمن حفظ اصالت تاریخی، مخاطب بتواند فضای آن روزها را بهتر درک کند.
سیدالحسینی با اشاره به جایگاه شهید محمد جهانآرا در این مجموعه اظهار کرد: هرچند یکی از قسمتهای مستند به صورت کامل به این فرمانده شهید اختصاص یافته، اما تاثیرگذاری وی در دیگر قسمتها نیز کاملا مشهود است، زیرا بسیاری از شخصیتهایی که درباره آنان سخن گفتهایم، در کنار شهید جهانآرا فعالیت میکردند. تلاش کردیم این شهید را تنها به عنوان یک فرمانده نظامی معرفی نکنیم، بلکه ابعاد مدیریتی، مردمی و نگاه آیندهنگر ایشان را نیز به تصویر بکشیم. معتقدم هنوز ظرفیتهای فراوانی برای معرفی شخصیت شهید جهانآرا و دیگر فرماندهان دفاع مقدس وجود دارد و سینمای مستند میتواند در این زمینه نقش مهمی ایفا کند.
وی در پایان با اشارهای کوتاه به مستند «پوتینهای زنانه» گفت: بخشی از فعالیتهای اخیر من نیز به روایت نقش بانوان در دفاع مقدس اختصاص داشته است. در این مستند تلاش کردیم با تکیه بر پژوهشهای میدانی و گفتوگو با زنان حاضر در مقاومت خرمشهر، بخشی از واقعیتهای کمتر شنیدهشده آن دوران را روایت کنیم. به اعتقاد من، حضور زنان در سالهای دفاع مقدس تنها یک موضوع تاریخی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی جامعه ما محسوب میشود و پرداختن به آن میتواند تصویری کاملتر از مقاومت مردم ایران ارائه دهد. امیدوارم چه در «ستارههای خرمشهر» و چه در دیگر آثار مستند، بتوانیم سهمی هرچند کوچک در ثبت روایتهای اصیل دفاع مقدس و انتقال این میراث ارزشمند به نسلهای آینده داشته باشیم.
انتهای پیام
نظر شما